یا این یا آن
سورن کی یرکگور
چگونه باید زندگی کرد؟ پاسخ کی‌یرکگور در «یا این یا آن»
بعضی کتاب‌های فلسفی می‌خواهند جهان را برای ما توضیح دهند؛ درباره حقیقت، شناخت، اخلاق یا ماهیت هستی نظریه بسازند و در نهایت چیزی بر دانش ما اضافه کنند. اما بعضی کتاب‌ها مسیر متفاوتی دارند. آن‌ها به جای اینکه فقط درباره جهان حرف بزنند، ناگهان رو به خواننده می‌کنند و می‌پرسند: تو خودت چگونه زندگی می‌کنی؟
«یا این یا آن» اثر سورن کی‌یرکگور از همین جنس است. کتابی که نزدیک به دو قرن پیش نوشته شده، اما مسئله‌ای را مطرح می‌کند که هنوز هم به طرز عجیبی معاصر به نظر می‌رسد: آیا باید زندگی را در جست‌وجوی لذت، زیبایی، عشق و تجربه‌های تازه گذراند، یا بالاخره باید چیزی را انتخاب کرد، به آن متعهد شد و مسئولیت آن انتخاب را پذیرفت؟
کی‌یرکگور در «یا این یا آن» پاسخی ساده و آماده در اختیار ما نمی‌گذارد. او دو شیوه متفاوت زندگی را مقابل یکدیگر قرار می‌دهد و اجازه می‌دهد هرکدام تا حد زیادی از زبان خودشان سخن بگویند. در یک طرف، زندگی زیبایی‌شناختی قرار دارد؛ زندگی‌ای مبتنی بر لذت، هیجان، هنر، عشق و تازگی. در طرف دیگر، زندگی اخلاقی قرار می‌گیرد؛ جایی که انتخاب، تعهد و مسئولیت اهمیت پیدا می‌کنند.
اما مسئله فقط این نیست که کدام‌یک «بهتر» است. سؤال اصلی بسیار شخصی‌تر است: وقتی تمام امکان‌های زندگی را کنار هم می‌گذاری، بالاخره چه چیزی را انتخاب می‌کنی و با آن انتخاب چه کسی می‌شوی؟
سورن کی‌یرکگور؛ فیلسوفی که فرد را جدی گرفت
سورن کی‌یرکگور، فیلسوف دانمارکی قرن نوزدهم، معمولاً یکی از پیشگامان اندیشه اگزیستانسیالیستی شناخته می‌شود، هرچند اصطلاح «اگزیستانسیالیسم» سال‌ها بعد رایج شد. چیزی که او را از بسیاری از فیلسوفان هم‌دوره‌اش جدا می‌کند، تمرکز شدیدش بر تجربه فردی انسان است؛ بر انتخاب، اضطراب، ناامیدی، ایمان و مسئولیتی که هرکس در قبال زندگی خودش دارد.
برای کی‌یرکگور صرفاً مهم نیست که درباره زندگی چه می‌دانیم. مسئله این است که با دانسته‌هایمان چه می‌کنیم و چگونه زندگی می‌کنیم. ممکن است انسان ساعت‌ها درباره اخلاق، آزادی، عشق یا معنای زندگی حرف بزند و حتی کتاب‌های زیادی درباره آن‌ها بخواند، اما وقتی پای انتخاب واقعی وسط می‌آید، زندگی چیز دیگری از او می‌خواهد.
«یا این یا آن» که در سال ۱۸۴۳ منتشر شد، یکی از نخستین آثار مهم کی‌یرکگور است. حتی عنوان کتاب نیز همین وضعیت را نشان می‌دهد: بالاخره لحظه‌ای فرا می‌رسد که باید میان امکان‌ها دست به انتخاب زد. نمی‌توان برای همیشه خارج از زندگی ایستاد، همه گزینه‌ها را بررسی کرد و هیچ‌کدام را به زندگی واقعی تبدیل نکرد.
زندگی زیبایی‌شناختی؛ وقتی مهم‌ترین چیز، لذت بردن از زندگی است
اولین نوع زندگی که در «یا این یا آن» با آن روبه‌رو می‌شویم، زندگی زیبایی‌شناختی است. واژه «زیبایی‌شناختی» ممکن است در ابتدا آدم را یاد هنر و زیبایی بیندازد، اما منظور کی‌یرکگور بسیار گسترده‌تر است. انسان زیبایی‌شناختی کسی است که زندگی را عمدتاً بر اساس لذت، جذابیت و تجربه تنظیم می‌کند. او می‌خواهد اتفاق تازه‌ای بیفتد، احساس تازه‌ای تجربه کند و از هر چیزی که زندگی را یکنواخت می‌کند فاصله بگیرد.
چنین انسانی لزوماً فردی سطحی یا نادان نیست. اتفاقاً ممکن است بسیار باهوش، هنرمند، حساس و اهل ادبیات و موسیقی باشد. می‌تواند از ظریف‌ترین لذت‌های زندگی سر دربیاورد و حتی بهتر از دیگران زیبایی آن‌ها را بفهمد. مشکل از جایی آغاز می‌شود که تمام زندگی به مجموعه‌ای از تجربه‌های جذاب تبدیل شود و هیچ‌چیز نتواند جایگاهی پایدار در آن پیدا کند.
لذت و هیجان طبیعتاً دوام همیشگی ندارند. هر تجربه تازه‌ای بعد از مدتی عادی می‌شود. چیزی که زمانی آرزویش را داشتیم، پس از رسیدن به آن بخشی از زندگی روزمره می‌شود. یک رابطه تازه، سفر تازه، سرگرمی تازه یا حتی موفقیتی که مدت‌ها برایش تلاش کرده‌ایم، نمی‌تواند برای همیشه همان شدت اولیه را حفظ کند. در نتیجه انسان زیبایی‌شناختی دوباره باید به دنبال چیز بعدی برود.
اینجاست که یکی از مفاهیم مهم کتاب ظاهر می‌شود: ملال.
ملال؛ دشمن همیشگی انسان زیبایی‌شناختی
اگر زندگی بر تازگی و هیجان بنا شود، تکرار به دشمن تبدیل می‌شود. انسان باید دائماً چیزی پیدا کند که او را سرگرم کند و از یکنواختی بیرون بکشد. مسئله فقط این نیست که گاهی حوصله‌اش سر می‌رود؛ بلکه ملال می‌تواند کل شیوه زندگی او را تهدید کند، چون نشان می‌دهد چیزهایی که قرار بود به زندگی معنا بدهند، قدرتشان را از دست داده‌اند.
در چنین وضعیتی، انسان ممکن است دائماً میان تجربه‌ها حرکت کند بدون اینکه چیزی را واقعاً بسازد. وارد رابطه می‌شود، اما از تعهد می‌ترسد؛ کاری را شروع می‌کند، اما به محض اینکه تازگی‌اش از بین رفت به سراغ چیز دیگری می‌رود؛ همیشه احتمال می‌دهد شاید گزینه‌ای بهتر وجود داشته باشد و به همین دلیل نمی‌خواهد هیچ دری را کاملاً پشت سرش ببندد.
ظاهر این زندگی می‌تواند شبیه آزادی باشد: همه راه‌ها باز هستند و هنوز می‌توان هر چیزی شد. اما کی‌یرکگور یک تناقض جدی در آن می‌بیند. اگر انسان بخواهد تمام امکان‌ها را برای همیشه حفظ کند، ممکن است در نهایت هیچ‌کدام از آن‌ها را واقعاً زندگی نکند. آزادیِ انتخاب کردن، آرام‌آرام تبدیل می‌شود به ناتوانی در انتخاب.
«خاطرات یک اغواگر»؛ وقتی عشق هم تبدیل به بازی می‌شود
یکی از مشهورترین و ادبی‌ترین بخش‌های «یا این یا آن»، متنی است که با عنوان «خاطرات یک اغواگر» شناخته می‌شود. در این بخش با شخصیتی مواجه می‌شویم که رابطه عاشقانه را تقریباً مانند یک اثر هنری طراحی می‌کند. برای او فقط رسیدن به دیگری مهم نیست؛ خودِ فرایند نزدیک شدن، ایجاد احساس، بازی با فاصله و کنترل موقعیت جذاب است.
این شخصیت نمونه‌ای افراطی از زندگی زیبایی‌شناختی است. او می‌خواهد عشق را تجربه کند، اما نمی‌خواهد تمام مسئولیتی را که یک رابطه واقعی با خود می‌آورد بپذیرد. چیزی که برایش جذاب است، شور و هیجان تجربه است، نه الزاماً ساختن یک رابطه پایدار.
همین موضوع نکته‌ای اساسی در اندیشه کی‌یرکگور را روشن می‌کند. زندگی زیبایی‌شناختی لزوماً فاقد عشق نیست؛ حتی ممکن است سرشار از عشق، هنر و احساس باشد. مشکل اینجاست که این احساسات تا زمانی ارزشمندند که جذاب و تازه باقی بمانند. وقتی پای تکرار، مسئولیت و تعهد وسط می‌آید، همان چیزی که روزی زیبا بود می‌تواند به محدودیت تبدیل شود.
وقتی لذت دیگر کافی نیست
کی‌یرکگور نمی‌خواهد لذت را محکوم کند. «یا این یا آن» کتابی علیه هنر، عشق، موسیقی یا خوشی‌های زندگی نیست. مسئله زمانی آغاز می‌شود که تمام معنای زندگی را از همین چیزها بخواهیم. لذت گذراست و هیجان بالاخره فروکش می‌کند؛ اگر هویت انسان کاملاً وابسته به این تجربه‌ها باشد، دیر یا زود باید با این سؤال روبه‌رو شود که وقتی آن‌ها دیگر کافی نیستند، چه چیزی باقی می‌ماند؟
اینجا ملال می‌تواند به چیزی عمیق‌تر تبدیل شود: ناامیدی. مفهومی که بعدها در فلسفه کی‌یرکگور اهمیت بسیار بیشتری پیدا می‌کند. ناامیدی در نگاه او فقط غمگین بودن نیست؛ می‌تواند حالتی باشد که انسان در آن نسبت درستی با خود ندارد. ممکن است زندگی ظاهراً خوبی داشته باشد، سرگرم باشد و حتی موفق به نظر برسد، اما هنوز نداند واقعاً چه کسی است و چه چیزی را برای خودش انتخاب کرده است.
به همین دلیل سؤال اصلی به تدریج تغییر می‌کند. دیگر فقط این نیست که «چه چیزی می‌تواند من را خوشحال کند؟» بلکه سؤال جدی‌تری مطرح می‌شود: من می‌خواهم چه نوع انسانی باشم؟
زندگی اخلاقی؛ زمانی که انتخاب جدی می‌شود
در برابر زندگی زیبایی‌شناختی، «یا این یا آن» ما را با زندگی اخلاقی روبه‌رو می‌کند. انسان اخلاقی نیز لذت می‌برد، عاشق می‌شود و زیبایی را می‌فهمد، اما زندگی‌اش فقط بر اساس جذابیت لحظه تنظیم نمی‌شود. چیزی وارد زندگی او شده که برای انسان زیبایی‌شناختی دشوار است: تعهد.
تعهد یعنی انتخاب کردن و پذیرفتن پیامدهای انتخاب. اگر انسانی یک رابطه را جدی انتخاب کند، دیگر با آن فقط به عنوان تجربه‌ای موقت برخورد نمی‌کند. اگر مسیری را برای زندگی خودش انتخاب کند، می‌پذیرد که انتخاب هر مسیر به معنای کنار گذاشتن مسیرهای دیگری نیز هست. دیگر نمی‌تواند تمام امکان‌ها را همزمان برای خودش حفظ کند.
از همین‌جا معنای انتخاب در فلسفه کی‌یرکگور روشن‌تر می‌شود. انتخاب واقعی فقط تصمیم گرفتن میان دو گزینه نیست. هر بار که چیزی را جدی انتخاب می‌کنیم، در حقیقت بخشی از هویت خودمان را نیز شکل می‌دهیم. کسی که بارها از مسئولیت فرار می‌کند، فقط چند تصمیم متفاوت نگرفته؛ کم‌کم تبدیل به انسانی شده است که از مسئولیت فرار می‌کند. کسی که انتخابی را می‌پذیرد و پای آن می‌ایستد نیز در حال ساختن خودش است.
به زبان ساده‌تر، انتخاب‌های ما فقط زندگی‌مان را نمی‌سازند؛ خودِ ما را نیز می‌سازند.
آزادی یعنی همه درها باز بمانند؟
یکی از جالب‌ترین جنبه‌های «یا این یا آن» این است که نگاه معمول ما به آزادی را زیر سؤال می‌برد. اغلب فکر می‌کنیم هرچه انتخاب‌های بیشتری داشته باشیم، آزادتر هستیم. اگر بتوانیم هر لحظه شغل، رابطه، شهر یا سبک زندگی‌مان را تغییر دهیم، گویی هیچ چیز نمی‌تواند ما را محدود کند.
اما این نوع آزادی یک مشکل دارد: اگر هیچ‌وقت نخواهیم گزینه‌ای را از دست بدهیم، هیچ انتخاب عمیقی هم ممکن نمی‌شود. انسانی که دائماً تمام درها را باز نگه می‌دارد، شاید از بیرون آزاد به نظر برسد، اما خودش هیچ‌گاه وارد هیچ‌کدام از اتاق‌ها نمی‌شود.
از این منظر، محدودیت همیشه دشمن آزادی نیست. گاهی انتخاب آگاهانه یک محدودیت است که به زندگی شکل می‌دهد. وقتی چیزی را انتخاب می‌کنیم، بعضی امکان‌ها از بین می‌روند؛ اما در عوض چیزی که تا آن لحظه فقط یک احتمال بود، تبدیل به بخشی از زندگی واقعی ما می‌شود.
چرا فلسفه «یا این یا آن» امروز این‌قدر آشنا به نظر می‌رسد؟
«یا این یا آن» در قرن نوزدهم نوشته شده، اما شاید انسان امروز بهتر از بسیاری از نسل‌های گذشته بتواند مسئله‌ای را که کی‌یرکگور درباره آن حرف می‌زند احساس کند. ما در دوره‌ای زندگی می‌کنیم که تعداد امکان‌ها تقریباً بی‌پایان شده است. همیشه فیلم دیگری برای دیدن، کتاب دیگری برای خواندن، مسیر شغلی دیگری برای امتحان کردن، آدم دیگری برای آشنا شدن و حتی نسخه دیگری از زندگی برای تصور کردن وجود دارد.
شبکه‌های اجتماعی نیز دائماً زندگی‌های دیگری را جلوی چشم ما قرار می‌دهند. کافی است چند دقیقه صفحه گوشی را بالا و پایین کنیم تا با ده‌ها شکل متفاوت از زندگی روبه‌رو شویم: کسی مهاجرت کرده، کسی کسب‌وکاری راه انداخته، کسی سفر می‌کند، دیگری رابطه‌ای عاشقانه دارد و فردی دیگر ظاهراً تمام وقتش را صرف علاقه شخصی‌اش کرده است. نتیجه می‌تواند این احساس همیشگی باشد که شاید جایی، چیزی بهتر از چیزی که اکنون داریم وجود دارد.
این همان جایی است که انسان مدرن شباهت عجیبی به انسان زیبایی‌شناختی کی‌یرکگور پیدا می‌کند. نه به این دلیل که همه ما صرفاً به دنبال لذت هستیم، بلکه چون دشوار شده است چیزی را انتخاب کنیم و با خیال راحت بگوییم: این مسیر من است.
ترس از دست دادن سایر امکان‌ها می‌تواند ما را در مرحله انتخاب نگه دارد. همیشه می‌توان کمی بیشتر فکر کرد، گزینه‌های بیشتری دید و تصمیم را به آینده موکول کرد. اما مشکل اینجاست که خود زندگی نیز در همان زمان در حال گذشتن است.
آیا کی‌یرکگور می‌گوید لذت را کنار بگذاریم؟
نه. اگر «یا این یا آن» را صرفاً به این جمله تبدیل کنیم که «لذت بد است و مسئولیت خوب»، بخش بزرگی از پیچیدگی کتاب را از بین برده‌ایم. کی‌یرکگور ارزش هنر، عشق و زیبایی را انکار نمی‌کند. مسئله او این است که آیا این چیزها به تنهایی می‌توانند ستون اصلی یک زندگی باشند یا نه.
زندگی اخلاقی قرار نیست زندگی را خاکستری و خالی از لذت کند. تفاوت در این است که لذت دیگر تنها معیار انتخاب نیست. انسان ممکن است کاری را ادامه دهد حتی زمانی که آن کار دیگر هیجان روز اول را ندارد، چون آن را بخشی از زندگی خودش انتخاب کرده است. ممکن است رابطه‌ای را حفظ کند نه فقط به خاطر شور اولیه، بلکه به دلیل تعهدی که نسبت به دیگری پذیرفته است.
از این زاویه، زندگی اخلاقی نه نابود کردن زیبایی، بلکه قرار دادن زیبایی درون یک زندگی پایدارتر است.
سخت‌ترین بخش انتخاب، چیزهایی است که از دست می‌دهیم
ما معمولاً انتخاب را با به دست آوردن چیزی تصور می‌کنیم، اما تقریباً هر انتخاب واقعی همزمان نوعی از دست دادن است. اگر یک مسیر شغلی را جدی انتخاب کنیم، احتمالاً نمی‌توانیم تمام مسیرهای دیگر را نیز با همان شدت دنبال کنیم. اگر تصمیم بگیریم در جایی زندگی کنیم، تمام زندگی‌هایی را که می‌توانستیم در شهرهای دیگر داشته باشیم کنار گذاشته‌ایم. اگر انسانی را انتخاب کنیم، بسیاری از امکان‌های دیگر دیگر بخشی از زندگی ما نخواهند شد.
شاید همین ویژگی است که انتخاب را تا این اندازه اضطراب‌آور می‌کند. انسان نه فقط چیزی را انتخاب می‌کند، بلکه باید با زندگی‌های ممکنی که دیگر نخواهد داشت نیز خداحافظی کند.
اما کی‌یرکگور نشان می‌دهد که بدون همین از دست دادن‌ها، زندگی واقعی شکل نمی‌گیرد. اگر بخواهیم برای همیشه همه نسخه‌های ممکن خودمان را حفظ کنیم، شاید در نهایت هیچ نسخه مشخصی از خودمان ساخته نشود.
آیا زندگی اخلاقی آخرین مرحله است؟
«یا این یا آن» بخش مهمی از اندیشه کی‌یرکگور را نشان می‌دهد، اما تمام فلسفه او در تقابل زیبایی‌شناختی و اخلاقی خلاصه نمی‌شود. در آثار دیگرش، به‌خصوص «ترس و لرز»، مسئله ایمان و نوعی زندگی دینی اهمیت بسیار بیشتری پیدا می‌کند. جایی که رابطه فرد با خدا و چیزی که کی‌یرکگور از ایمان می‌فهمد، انسان را وارد مرحله‌ای پیچیده‌تر می‌کند.
به همین دلیل «یا این یا آن» را می‌توان بخشی از مسیر بزرگ‌تر فلسفه کی‌یرکگور دانست؛ مسیری که از لذت و زیبایی آغاز می‌شود، به انتخاب و اخلاق می‌رسد و سپس با مسئله ایمان روبه‌رو می‌شود.
اما حتی بدون ورود به بخش دینی اندیشه او، مسئله «یا این یا آن» به اندازه کافی سنگین و مهم است: چگونه از مجموعه‌ای از امکان‌ها عبور کنیم و به انسانی تبدیل شویم که واقعاً چیزی را برای زندگی خودش انتخاب کرده است؟
در نهایت، تو چه چیزی را انتخاب می‌کنی؟
شاید دلیل ماندگاری «یا این یا آن» این باشد که نمی‌توانیم آن را کاملاً به مسئله‌ای مربوط به یک فیلسوف دانمارکی در قرن نوزدهم تبدیل کنیم. کتاب دیر یا زود خواننده را وارد ماجرا می‌کند.
همه ما می‌توانیم درباره بهترین شکل زندگی فکر کنیم، نظر بدهیم، مطالعه کنیم و حتی برای خودمان ده‌ها مسیر متفاوت تصور کنیم. اما هیچ‌کس نمی‌تواند همه آن زندگی‌ها را تجربه کند. زمان می‌گذرد و هرچه جلوتر می‌رویم، بخشی از امکان‌ها به انتخاب‌های واقعی و بخشی دیگر به زندگی‌هایی تبدیل می‌شوند که هرگز نخواهیم داشت.
شاید به همین دلیل عنوان «یا این یا آن» تا این اندازه مناسب است. زندگی در نهایت فقط مجموعه‌ای از امکان‌های زیبا نیست. دیر یا زود باید چیزی را انتخاب کنیم و مسئولیت آن را بپذیریم.
و شاید پرسشی که کی‌یرکگور پس از نزدیک به دو قرن هنوز جلوی ما می‌گذارد، همین باشد:
اگر قرار باشد انتخاب‌هایت نشان دهند که چه کسی هستی، تا امروز چه کسی را انتخاب کرده‌ای که باشی؟
